Nước sinh hoạt là nhu cầu cấp bách nhất

Lào Cai có 95 xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, trong đó 47 xã khu vực III; 1.033 thôn đặc biệt khó khăn. Địa hình núi cao, chia cắt, dân cư phân tán và tác động ngày càng rõ của biến đổi khí hậu khiến việc bảo đảm nước sinh hoạt, điện và nơi ở an toàn luôn là bài toán khó.

Trên cơ sở rà soát từ các địa phương, Sở Dân tộc và Tôn giáo đã tham mưu tổng hợp để UBND tỉnh Lào Cai đề xuất 266 công trình cấp thiết với tổng nhu cầu vốn dự kiến 811.003 triệu đồng. Trong đó, 117 công trình cấp nước sinh hoạt cần khoảng 413.357 triệu đồng; 128 công trình cấp điện sinh hoạt cần khoảng 287.116 triệu đồng; 21 công trình phòng chống thiên tai, sắp xếp ổn định dân cư và nhu cầu cấp thiết khác cần khoảng 110.530 triệu đồng.

Nước sinh hoạt chiếm hơn một nửa tổng nhu cầu vốn. Nhiều công trình đã xuống cấp, hoạt động kém hiệu quả; tỷ lệ sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn còn thấp. Tại một số khu vực vùng cao, nhất là vùng núi đá vôi như Pha Long, Cao Sơn, nguồn nước khan hiếm vào mùa khô, nguy cơ suy kiệt ngày càng rõ.

Xã Võ Lao là một ví dụ cụ thể. Các thôn vùng cao thuộc địa bàn Nậm Mả và Nậm Dạng cũ thường thiếu nước nghiêm trọng vào mùa khô do nguồn nước mó tự nhiên suy giảm. Đất sản xuất dốc, bạc màu và thiếu nước tưới không chỉ ảnh hưởng sinh hoạt mà còn giới hạn khả năng phát triển sinh kế.

Những năm qua, nguồn lực Chương trình 1719 đã tạo chuyển biến đáng kể. Tính đến hết năm 2024 trên địa bàn tỉnh Lào Cai trước hợp nhất, Chương trình đã hỗ trợ xây dựng 27 công trình cấp nước sinh hoạt tập trung, đồng thời cấp téc nước, ống dẫn cho trên 8.000 hộ. Đây là nền tảng quan trọng, nhưng danh mục nhu cầu mới cho thấy công việc phía trước còn rất lớn, đặc biệt ở các địa bàn chịu hạn, sạt lở và lũ quét.

Từ “có công trình” đến có dịch vụ ổn định

Đầu tư cấp nước ở vùng cao không thể chỉ tính bằng số công trình. Một hệ thống có thể hoàn thành về xây dựng nhưng vẫn hoạt động kém nếu nguồn nước không ổn định, công nghệ không phù hợp, thiếu người quản lý hoặc không có kinh phí duy tu.

Vì vậy, mỗi dự án cấp nước cần làm rõ từ đầu nguồn nước, chất lượng nước, số hộ hưởng lợi, công nghệ xử lý, đơn vị vận hành, quy chế sử dụng và nguồn kinh phí bảo trì. Phương án ứng phó hạn hán, mưa lũ và sạt lở cũng phải được tính đến trong thiết kế. Công trình chưa có chủ thể quản lý và phương án vận hành sau đầu tư chưa thể xem là đã hoàn thành mục tiêu.

Thực tế tại Võ Lao cho thấy cả giá trị và giới hạn của việc đánh giá công trình. Tại thôn Nậm Kẹn, người dân phản ánh hệ thống đang hoạt động ổn định, đáp ứng nhu cầu; kết quả kiểm tra trực tiếp hiện trường cho thấy các công trình đang được vận hành hiệu quả. Chi tiết này cho thấy, việc đánh giá hiệu quả cần kết hợp hồ sơ, ý kiến người dân, dữ liệu vận hành và kiểm tra thực địa, tránh kết luận chỉ dựa trên báo cáo.

Với điện sinh hoạt, vấn đề hiện nay không chỉ là kéo điện đến thôn, bản. Dù phần lớn địa bàn đã có điện lưới quốc gia, một số nhóm hộ vùng sâu, vùng xa vẫn sử dụng điện chưa ổn định; lưới điện xuống cấp, chất lượng thấp, chưa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt và sản xuất. Vì vậy, 128 công trình được đề xuất chủ yếu phải hướng đến cải tạo, nâng cấp, bảo đảm an toàn và độ ổn định.

Điện ổn định còn là điều kiện để trường học, trạm y tế, hệ thống cấp nước, hạ tầng viễn thông và mô hình sản xuất hoạt động hiệu quả. Nếu coi điện là một hạng mục riêng lẻ, không gắn với nhu cầu phát triển của cộng đồng, hiệu quả đầu tư sẽ bị giới hạn.

Ổn định dân cư phải đi cùng sinh kế

Trong 6 tháng đầu năm 2026, Lào Cai xảy ra 6 đợt thiên tai, ảnh hưởng đến 6.701 nhà ở, hơn 1.190 ha sản xuất nông nghiệp cùng nhiều công trình hạ tầng thiết yếu. Địa hình dốc, hệ thống sông suối dày đặc và thời tiết cực đoan khiến sạt lở, lũ quét trở thành nguy cơ thường trực tại nhiều khu dân cư.

Sắp xếp dân cư vì vậy không đơn thuần là di chuyển một hộ gia đình khỏi vùng nguy hiểm. Điểm bố trí mới phải có đất ở hợp pháp, nước, điện, đường, trường học, y tế và điều kiện sản xuất. Nếu thiếu sinh kế, người dân khó ổn định lâu dài; thậm chí có thể quay lại khu vực cũ để canh tác.

Danh mục 21 công trình phòng chống thiên tai, sắp xếp dân cư và nhu cầu khác cần được ưu tiên theo mức độ rủi ro và khả năng bảo vệ trực tiếp tính mạng, tài sản của người dân. Những địa bàn có nguy cơ sạt lở cao, vùng biên giới, khu vực thiếu nước kéo dài và nơi còn khoảng cách lớn trong tiếp cận dịch vụ cơ bản phải được xem xét trước, không phân bổ bình quân theo địa giới.

Từ kinh nghiệm giai đoạn trước, đầu tư hiệu quả cần có sự tham gia thực chất của cộng đồng. Người dân phải được cung cấp thông tin, tham gia lựa chọn vị trí, bàn phương án quản lý và giám sát thi công. Sau bàn giao, công trình phải có hồ sơ tài sản, chủ thể vận hành, lịch bảo trì và cơ chế phản ánh khi xảy ra hư hỏng.

Nguồn lực dành cho 266 công trình là đề xuất từ nhu cầu thực tế, chưa đồng nghĩa tất cả sẽ được đầu tư cùng lúc. Điều quan trọng là xây dựng thứ tự ưu tiên minh bạch và lựa chọn giải pháp phù hợp từng địa bàn. Khi nước sạch, điện ổn định và nơi ở an toàn được bảo đảm, người dân mới có nền tảng để phát triển sản xuất, trẻ em học tập thuận lợi và cộng đồng tăng khả năng chống chịu trước thiên tai.