Đất sản xuất phân tán, khó hình thành mô hình trồng trọt tập trung

Hỗ trợ phát triển sản xuất, đa dạng hóa sinh kế là một trong những nội dung quan trọng của các chương trình, chính sách dân tộc, góp phần tạo điều kiện để đồng bào dân tộc thiểu số từng bước nâng cao thu nhập, ổn định đời sống. Tuy nhiên, tại một số địa bàn miền núi, điều kiện đất sản xuất không đồng đều giữa các hộ đang trở thành trở ngại khi triển khai mô hình hỗ trợ theo cộng đồng, nhất là những mô hình trồng trọt cần diện tích tập trung.

Thực tế này được ghi nhận tại xã Đăk Tờ Kan, tỉnh Quảng Ngãi, nơi các chính sách hỗ trợ đất ở, đất sản xuất, nước sinh hoạt và phát triển sinh kế đã được triển khai trong những năm qua.

Trao đổi về kết quả thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, ông Trần Thanh Hoàng, Phó Chủ tịch UBND xã Đăk Tờ Kan cho biết, địa phương đã quan tâm hỗ trợ cây trồng, vật nuôi nhằm tạo sinh kế, cải thiện đời sống cho người dân. Tuy nhiên, việc lựa chọn mô hình hỗ trợ phát triển sản xuất còn gặp khó khăn do điều kiện đất đai của các hộ không đồng đều.

Theo ông Hoàng, đối với các mô hình trồng trọt, yêu cầu đầu tiên là người tham gia phải có đất sản xuất phù hợp. Trong khi đó, trên địa bàn có hộ có đất, có hộ không có đất đáp ứng yêu cầu của mô hình; diện tích giữa các hộ cũng khác nhau và nhiều khu đất không liền kề.

Điều này khiến việc tổ chức các mô hình trồng trọt tập trung theo nhóm cộng đồng gặp nhiều trở ngại. Nếu triển khai riêng lẻ tại từng hộ, hoạt động sản xuất lại phân tán, khó tổ chức đồng bộ các khâu chăm sóc, áp dụng kỹ thuật và quản lý mô hình.

Đây là vấn đề đáng quan tâm trong tổ chức thực hiện chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất. Bởi trên thực tế, các hộ cùng thuộc diện thụ hưởng chính sách nhưng chưa chắc có điều kiện tương đồng để tham gia một mô hình sinh kế.

Đối với trồng trọt, khả năng tham gia không chỉ phụ thuộc vào nhu cầu của hộ dân mà còn gắn với diện tích, chất lượng đất, nguồn nước, vị trí sản xuất và thời gian đầu tư, chăm sóc. Khi các điều kiện này chênh lệch, việc lựa chọn một mô hình chung có thể khiến một số hộ khó tham gia hoặc không phát huy đầy đủ hiệu quả hỗ trợ.

Từ thực tiễn Đăk Tờ Kan có thể thấy, việc xác định đúng đối tượng thụ hưởng mới là điều kiện cần. Để chính sách phát huy hiệu quả, còn phải đánh giá khả năng tham gia thực tế của từng hộ và tính khả thi của phương án sản xuất được lựa chọn.

Lựa chọn sinh kế phù hợp thay vì áp dụng một mô hình chung

Trước những khó khăn về đất sản xuất, xã Đăk Tờ Kan có xu hướng tập trung nhiều hơn vào các mô hình hỗ trợ vật nuôi.

Theo ông Trần Thanh Hoàng, so với trồng trọt, việc triển khai các mô hình chăn nuôi tại địa phương thuận lợi hơn trong điều kiện đất sản xuất của các hộ phân tán, không liền kề. Đây cũng là hướng được địa phương quan tâm nhằm giúp người dân phát triển sinh kế, từng bước nâng cao thu nhập.

Sự lựa chọn này xuất phát từ điều kiện thực tế của địa bàn. Đối với mô hình trồng trọt tập trung, việc tổ chức sản xuất thường cần có diện tích đất đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và thuận lợi cho các hộ cùng tham gia. Trong khi đó, một số hình thức chăn nuôi có thể triển khai ở quy mô hộ gia đình, phù hợp hơn với những trường hợp không có diện tích đất trồng trọt tập trung.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa chăn nuôi luôn hiệu quả hơn trồng trọt hoặc có thể áp dụng cho mọi hộ dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Mỗi loại hình sản xuất đều có những yêu cầu riêng. Đối với chăn nuôi, ngoài con giống, các hộ còn phải bảo đảm điều kiện chuồng trại, thức ăn, công chăm sóc, phòng, chống dịch bệnh và khả năng tiêu thụ sản phẩm. Nếu chỉ tập trung hỗ trợ con giống mà chưa tính toán đầy đủ những yếu tố này, mô hình có thể gặp khó khăn trong quá trình duy trì và phát triển.

Tương tự, đối với các mô hình trồng trọt, đất sản xuất không liền khoảnh không đồng nghĩa với việc không thể tổ chức sản xuất theo nhóm cộng đồng. Trong trường hợp các hộ có điều kiện đất đai phù hợp, vẫn có thể nghiên cứu phương án liên kết về giống, quy trình kỹ thuật, thời vụ, thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm, thay vì nhất thiết phải hình thành một khu sản xuất tập trung.

Vấn đề quan trọng là lựa chọn hình thức tổ chức phù hợp với đặc điểm sản xuất và khả năng tham gia của từng nhóm hộ.

Đối với những hộ có diện tích đất tương đối thuận lợi, có thể xem xét phát triển các mô hình trồng trọt phù hợp với điều kiện tự nhiên, định hướng sản xuất của địa phương và nhu cầu thị trường. Với những hộ có ít đất sản xuất, cần nghiên cứu hình thức sinh kế khác phù hợp hơn, trên cơ sở đáp ứng các điều kiện hỗ trợ theo quy định.

Đặc biệt, việc lựa chọn cây trồng, vật nuôi cần tính đến khả năng duy trì sản xuất sau khi kết thúc thời gian hỗ trợ. Đây là yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với mục tiêu tạo sinh kế bền vững, thay vì chỉ hoàn thành việc cấp phát cây, con giống theo kế hoạch.

Từ thực tiễn cơ sở, ông Trần Thanh Hoàng cũng đề xuất tăng cường nguồn lực hỗ trợ chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi tại các địa bàn đặc biệt khó khăn; từng bước thay thế những loại cây trồng kém hiệu quả bằng cây trồng có giá trị kinh tế cao hơn, phù hợp với điều kiện sản xuất.

Đề xuất này cho thấy nhu cầu của địa phương không chỉ dừng ở việc hỗ trợ đầu vào mà còn hướng đến thay đổi phương thức sản xuất, nâng cao giá trị và hiệu quả kinh tế trên diện tích đất hiện có.

Tuy nhiên, để chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi mang lại hiệu quả thực chất, cần đánh giá đầy đủ điều kiện sản xuất, khả năng tiếp nhận kỹ thuật, nguồn lực đầu tư và thị trường tiêu thụ trước khi lựa chọn mô hình.

Cấp phát bò giống theo chương trình 1719 cho hộ nghèo, cận nghèo và mới thoát nghèo trên địa bàn xã tỉnh Quảng Ngãi

Từ hỗ trợ cây, con giống đến nâng cao hiệu quả chính sách sinh kế

Những khó khăn tại Đăk Tờ Kan đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao chất lượng khảo sát, lựa chọn và tổ chức thực hiện các mô hình hỗ trợ phát triển sản xuất vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Theo Báo cáo của Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Quảng Ngãi, trong quá trình triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia, đơn vị đã phối hợp với các cơ quan liên quan tổ chức kiểm tra, đánh giá hiệu quả hỗ trợ cây trồng, vật nuôi cho hộ đồng bào dân tộc Rơ Măm; đồng thời kiểm tra, rà soát việc điều chỉnh, bổ sung kinh phí thực hiện các nội dung của Chương trình tại một số địa phương.

Thông qua công tác kiểm tra, Sở đã hướng dẫn, tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình tổ chức thực hiện, góp phần bảo đảm việc quản lý, sử dụng các nguồn lực đúng quy định.

Báo cáo cũng cho thấy, một số nội dung hỗ trợ gặp khó khăn do không còn đối tượng thụ hưởng hoặc không thực hiện được; định mức hỗ trợ của một số nội dung còn thấp, chưa khuyến khích người dân tham gia.

Những vấn đề trên đặt ra yêu cầu phải gắn việc rà soát đối tượng với đánh giá điều kiện sản xuất và nhu cầu thực tế của người dân. Đối với hỗ trợ sinh kế, việc xác định số lượng hộ đủ điều kiện tham gia cần đi cùng với khả năng tổ chức mô hình, duy trì sản xuất và tạo thu nhập sau hỗ trợ.

Trong bối cảnh triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn mới, yêu cầu này càng trở nên quan trọng.

Ngày 12/10/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 387/2026/NĐ-CP quy định nội dung, cơ chế, chính sách thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026–2035.

Nghị định quy định các chính sách đặc thù đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi tại Điều 12 và Phụ lục VII, trong đó có nội dung hỗ trợ phát triển sản xuất, sinh kế, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.

Đáng chú ý, các Điều 32, 33 và 34 của Nghị định quy định những cơ chế hỗ trợ phát triển sản xuất theo liên kết chuỗi giá trị, phát triển sản xuất cộng đồng và hỗ trợ phát triển sản xuất theo nhiệm vụ.

Đối với dự án phát triển sản xuất cộng đồng, Nghị định yêu cầu bảo đảm điều kiện kỹ thuật; hộ gia đình tham gia phải có cơ sở vật chất, lao động, tư liệu sản xuất đáp ứng nội dung dự án và thực hiện trách nhiệm đối ứng theo quy định. Còn đối với dự án liên kết theo chuỗi giá trị, các điều kiện lựa chọn gắn với kết quả dự kiến về việc làm, thu nhập và sự liên kết giữa các chủ thể trong quá trình sản xuất, tiêu thụ sản phẩm.

Những quy định này tạo cơ sở để cơ quan có thẩm quyền xem xét, lựa chọn phương thức hỗ trợ phù hợp với đặc điểm từng địa bàn và điều kiện của người dân, thay vì áp dụng một hình thức hỗ trợ thống nhất cho mọi trường hợp.

Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, điều này đòi hỏi chính quyền cơ sở tăng cường khảo sát, đánh giá nhu cầu và điều kiện sản xuất của từng nhóm hộ ngay từ khi xây dựng phương án hỗ trợ.

Đồng thời, việc lựa chọn mô hình cần có sự tham gia thực chất của người dân, cơ quan chuyên môn và các tổ chức liên quan; chú trọng khả năng tiếp cận kỹ thuật, nguồn cung vật tư, điều kiện chăm sóc và thị trường tiêu thụ.

Đặc biệt, hiệu quả hỗ trợ không nên chỉ được xác định qua số lượng cây giống, con giống đã cấp hoặc số hộ tham gia mô hình, mà cần được đánh giá thông qua khả năng duy trì sản xuất, mức tăng thu nhập và những chuyển biến thực tế trong đời sống người dân.

Đây cũng là yêu cầu đối với công tác theo dõi, kiểm tra và đánh giá hiệu quả thực hiện chính sách dân tộc. Việc kiểm tra cần được tiến hành không chỉ tại thời điểm bàn giao hỗ trợ mà còn trong quá trình người dân tổ chức sản xuất, qua đó kịp thời phát hiện khó khăn và có biện pháp hướng dẫn, xử lý phù hợp.

Thực tiễn tại Đăk Tờ Kan cho thấy, đất sản xuất manh mún, phân tán là một trong những yếu tố cần được tính đến khi lựa chọn mô hình hỗ trợ sinh kế. Nhưng quan trọng hơn, mỗi địa bàn và mỗi nhóm hộ có những điều kiện sản xuất khác nhau, đòi hỏi chính sách phải được tổ chức thực hiện phù hợp với nhu cầu và khả năng tham gia của người dân.

Từ hỗ trợ cây, con giống đến xây dựng sinh kế bền vững là quá trình đòi hỏi sự kết hợp giữa nguồn lực chính sách, hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức sản xuất và kết nối thị trường. Khi những yếu tố này được xem xét đồng bộ, nguồn lực đầu tư của Nhà nước mới có điều kiện phát huy hiệu quả, góp phần nâng cao thu nhập và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.