Sáng 20/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến, Quốc hội thảo luận ở hội trường về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 – 2035 (trên cơ sở tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 Chương trình mục tiêu quốc gia).

Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến điều hành nội dung Phiên họp

Chính phủ đề xuất tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo; xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển thành 1 Chương trình với tên gọi: Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035.

Dự kiến tổng nguồn lực của chương trình là 808.558 tỷ đồng.

Tích hợp 04 Chương trình mục tiêu quốc gia: Bước đi đột phá, thể hiện tư duy mới trong xây dựng pháp luật

Đại biểu Nguyễn Hữu Toàn, Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu bày tỏ nhất trí cao việc trình Quốc hội xem xét, phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 – 2035, trên cơ sở tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia đã và đang thực hiện.

“Tôi cho rằng đây là một bước đi đột phá, thể hiện tư duy mới trong xây dựng pháp luật, không chỉ “mở đường” mà còn dám “sửa đường” để khắc phục những phân tán, dàn trải, giảm tối đa chi phí, nâng cao hiệu quả theo đúng đường lối của Đảng”, đại biểu Nguyễn Hữu Toàn nhấn mạnh.

Đại biểu Nguyễn Hữu Toàn, Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu phát biểu

Cho ý kiến về tên gọi của Chương trình, đại biểu nhận định, "xây dựng nông thôn mới" là nội hàm chủ đạo trong toàn bộ chương trình. Vì vậy, đại biểu kiến nghị sửa đổi tên của chương trình thành "Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới, phát triển văn hóa - xã hội, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 – 2035".

Quan tâm tới xử lý vấn đề chuyển tiếp, đại biểu Nguyễn Hữu Toàn phân tích, khoản 2 Điều 2 dự thảo Nghị quyết đã xác định việc tích hợp không được làm gián đoạn nhiệm vụ hoặc ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp của các đối tượng thụ hưởng. Tuy nhiên, Điều 6 của dự thảo nghị quyết quy định: kể từ ngày Quốc hội biểu quyết thông qua Nghị quyết này, 4 nghị quyết cụ thể của 4 Chương trình mục tiêu quốc gia đang thực hiện sẽ hết hiệu lực thi hành.

Theo đại biểu, quy định như vậy có thể tạo ra khoảng trống pháp lý trong chuyển tiếp thực hiện, nhất là trong giai đoạn từ nay đến hết năm 2026. Bởi trên thực tế, khi các nghị quyết cũ không còn hiệu lực thì các văn bản quy phạm hướng dẫn các nghị quyết trên (như Nghị định, Quyết định, Thông tư) cũng sẽ đồng thời hết hiệu lực thi hành. Như vậy, toàn bộ quá trình triển khai thực hiện các dự án đầu tư cũng như các khoản chi sự nghiệp sẽ không còn cơ sở pháp lý để triển khai. Đại biểu Nguyễn Hữu Toàn đề nghị rà soát rất kỹ lưỡng nội dung này để đảm bảo chương trình được triển khai liên tục và có hiệu quả.

Các đại biểu tham dự Phiên họp

Tích hợp thực chất các mục tiêu, tránh tạo ra một “siêu chương trình” mục tiêu quốc gia

Bày tỏ thống nhất với chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035, đại biểu Bùi Văn Dũng, Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa nhận định, đây không đơn thuần là hợp nhất 4 Chương trình mục tiêu quốc gia mà cần được nhìn nhận như một bước đổi mới trong tư duy phát triển và quản trị các Chương trình mục tiêu quốc gia.

Đại biểu Bùi Văn Dũng, Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa phát biểu

“4 chương trình tuy thuộc những lĩnh vực khác nhau nhưng xét đến cùng đều hướng tới một chủ thể là con người, một không gian cộng đồng và địa phương, một mục tiêu là nâng cao chất lượng phát triển và chất lượng cuộc sống của nhân dân. Nghèo đói không chỉ là thiếu thu nhập. Phát triển nông thôn không chỉ là hạ tầng. Phát triển vùng dân tộc thiểu số không thể tách rời khỏi giáo dục, y tế, văn hóa và sinh kế. Vì vậy, tích hợp tạo điều kiện chuyển từ tư duy quản lý theo từng chương trình, từng ngành sang tư duy phát triển tích hợp lấy con người làm trung tâm, đồng thời khắc phục phân tán nguồn lực, chồng chéo đối tượng và thủ tục. Giá trị lớn nhất cần đạt được không phải là 4 chương trình cộng lại thành 1 chương trình, mà phải tạo ra hiệu quả tổng hợp lớn hơn tổng hiệu quả của 4 chương trình riêng”, đại biểu Bùi Văn Dũng phân tích về ý nghĩa của việc tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia.

Tuy nhiên, đại biểu cũng thẳng thắn chỉ rõ, chính ưu điểm của việc tích hợp cũng đặt ra một rủi ro cần nhận diện ngay từ đầu. Phạm vi chương trình rất rộng, tổng nguồn lực dự kiến giai đoạn 2026-2030 lên tới 808.558 tỷ đồng. Vì vậy, nếu chỉ hợp nhất về tên gọi và đầu mối, nhưng bên trong vẫn duy trì nhiều cơ chế phân bổ, định mức, thủ tục và hệ thống báo cáo riêng thì có thể giảm số lượng chương trình nhưng lại tạo ra một “siêu chương trình” rất lớn và phức tạp.

Đại biểu Bùi Văn Dũng nhấn mạnh, vấn đề cốt lõi là tích hợp như thế nào để không làm mất đi tính đặc thù của từng lĩnh vực.

“Tôi đề nghị quán triệt nguyên tắc "Thống nhất về mục tiêu và quản trị, nhưng tôn trọng đặc thù chuyên môn". Văn hóa không thể quản trị hoàn toàn như đầu tư hạ tầng. Giáo dục không thể đánh giá như giảm nghèo”, đại biểu nêu rõ.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung, Đoàn ĐBQH thành phố Hồ Chí Minh phát biểu

Bày tỏ mong muốn hợp nhất 4 Chương trình mục tiêu quốc gia phải hình thành thật rõ một chương trình mục tiêu quốc gia tích hợp theo kết quả phát triển con người, lấy kết quả đầu ra và mức độ cải thiện thực chất đời sống nhân dân làm thước đo, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau, đại biểu Nguyễn Vũ Trung, Đoàn ĐBQH thành phố Hồ Chí Minh đề nghị bổ sung ngay sau phần mở đầu Điều 1 nguyên tắc: Việc hợp nhất không chỉ là hợp nhất nguồn lực, đầu mối quản lý mà phải bảo đảm tích hợp thực chất các mục tiêu, nhiệm vụ có cùng đối tượng, địa bàn và kết quả đầu ra. Một đối tượng, một hộ gia đình, một cộng đồng hoặc một địa bàn được quản lý theo nhu cầu phát triển tổng thể, hạn chế phân chia chính sách theo ngành.

“Một xã nghèo không nên đồng thời phải lập 4, 5 bộ kế hoạch riêng về sinh kế, dinh dưỡng, trẻ em, trường học, trạm y tế, văn hóa hay nước sạch. Cần một kế hoạch phát triển xã tích hợp, một bộ dữ liệu, một hệ chỉ tiêu và một đầu mối chịu trách nhiệm về kết quả”, đại biểu nêu ví dụ cụ thể.

Đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm, Đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng phát biểu

Cũng quan tâm tới vấn đề này, đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm, Đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng nêu rõ, tích hợp phải thực chất, tạo ra một phương thức quản trị và điều phối nguồn lực thống nhất.

Bày tỏ đồng tình với việc xác lập một Chương trình thống nhất và thay thế các Nghị quyết về 4 Chương trình trước đây, tuy nhiên đại biểu nhấn mạnh, nếu đã xác định đây là một Chương trình mục tiêu quốc gia duy nhất thì cần có một mục tiêu chung, một logic chính sách thống nhất, một cơ chế điều phối nguồn lực và một phương thức quản trị thống nhất.

“Tôi không cho rằng tích hợp có nghĩa là xóa bỏ các mục tiêu, đối tượng hay chính sách đặc thù của từng lĩnh vực. Ngược lại, những chính sách đặc thù vẫn phải được bảo vệ. Nhưng cách thức lập kế hoạch, điều phối nguồn lực, tổ chức thực hiện, theo dõi và đánh giá phải có sự thống nhất. Đặc biệt, tích hợp phải tạo ra khả năng điều phối nguồn lực tốt hơn, chứ không chỉ hợp nhất nguồn vốn. Một địa bàn có thể đồng thời có nhu cầu về giao thông, nước sạch, trường học, sinh kế, giảm nghèo, văn hóa, chuyển đổi số và phát triển sản xuất. Nếu mỗi nhóm nhiệm vụ vẫn được xây dựng, phân bổ và tổ chức thực hiện theo một logic riêng thì dù nguồn vốn được đưa vào cùng một Chương trình, địa phương vẫn có thể phải thực hiện nhiều kế hoạch và nhiều quy trình khác nhau”, đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm phân tích.

Các đại biểu tham dự Phiên họp

Cần thay đổi căn bản tiêu chí đánh giá, không lấy tỷ lệ giải ngân làm thước đo cao nhất của thành công

Phát biểu tại hội trường, Đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi, Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long nhấn mạnh, phải thật sự đặt người dân vào vị trí chủ thể, nhất là trong giảm nghèo, phát triển sản xuất và xây dựng nông thôn mới.

Đồng tình với định hướng ưu tiên hỗ trợ trực tiếp cho hộ nghèo, hộ cận nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, tuy nhiên đại biểu lưu ý, tư duy của chương trình phải chuyển mạnh từ nhà nước hỗ trợ cho người dân cái gì sang nhà nước hỗ trợ để người dân có thể tự phát triển như thế nào. “Giảm nghèo bền vững không thể chỉ đo bằng số hộ nhận được bao nhiêu tiền hỗ trợ. Cái cần đo là sau hỗ trợ người dân có việc làm hay không, thu nhập có tăng hay không, có sinh kế ổn định hay không và có khả năng tự đứng vững hay không”, đại biểu phân tích.

Đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi, Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long phát biểu

Đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi kiến nghị, cần ưu tiên những dự án tạo việc làm, tăng thu nhập, liên kết sản xuất, chế biến, tiêu thụ; đào tạo nghề gắn với nhu cầu thị trường; chuyển đổi số, thương mại điện tử; phát triển sản phẩm đặc trưng, du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, du lịch văn hóa; hỗ trợ phụ nữ, thanh niên và đồng bào dân tộc thiểu số khởi nghiệp phát triển sản xuất.

“Tôi đề nghị trong đánh giá chương trình cần thay đổi một cách căn bản, không lấy tỷ lệ giải ngân làm thước đo cao nhất của thành công. Một dự án giải ngân 100% nhưng sau khi kết thúc, người dân vẫn nghèo, mô hình không tự duy trì được thì không thể coi là thành công. Ngược lại, một dự án giúp người dân có sinh kế, tăng thu nhập, thoát nghèo bền vững và tự vận hành được sau hỗ trợ mới chính là hiệu quả thực chất”, đại biểu nêu rõ.

Các đại biểu tham dự Phiên họp

Còn theo đại biểu Bùi Văn Dũng, Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa, cần chuyển căn bản từ quản lý nguồn lực sang quản trị kết quả phát triển. “Quốc hội không chỉ cần biết bao nhiêu vốn được phân bổ và giải ngân, mà quan trọng hơn là sau 5 năm, 10 năm, đời sống người dân thay đổi thế nào, khoảng cách phát triển được thu hẹp bao nhiêu, chất lượng giáo dục, y tế, văn hóa được nâng lên ra sao”, đại biểu nêu ý kiến.

Do đó, đại biểu nhấn mạnh, cần lựa chọn một số chỉ tiêu tác động cốt lõi đo được sự thay đổi thực chất của đời sống nhân dân. Giải ngân là điều kiện cần, nhưng sự phát triển của con người và chất lượng cuộc sống của nhân dân mới là thước đo cuối cùng.

Đảm bảo nguồn lực thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 – 2035

Về nguồn lực, tổng nguồn lực thực hiện Chương trình giai đoạn 2026-2030 dự kiến 808.558 tỷ đồng. Trong đó, ngân sách trung ương là 345.000 tỷ đồng; ngân sách địa phương 395.392 tỷ đồng; ngân sách nhà nước cấp thực hiện tín dụng chính sách 23.000 tỷ đồng; nguồn huy động hợp pháp khác 24.737 tỷ đồng.

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu, Đoàn ĐBQH thành phố Huế phát biểu

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu, Đoàn ĐBQH thành phố Huế cho rằng đây là con số rất lớn, thể hiện quyết tâm chính trị rất rõ. Theo đại biểu, Nghị quyết nên làm rõ hơn đâu là phần Quốc hội quyết định về chủ trương và giới hạn nguồn lực ngân sách nhà nước, và đâu là tổng nhu cầu huy động trong toàn chương trình. Đại biểu đề nghị Chính phủ được chủ động điều hành, điều chỉnh cơ cấu trong phạm vi được Quốc hội quyết định. Nhưng những thay đổi làm tăng tổng mức ngân sách Trung ương; thay đổi mục tiêu, đối tượng thụ hưởng; hoặc làm thay đổi những chính sách cốt lõi thì cần có cơ chế báo cáo, xin ý kiến theo thẩm quyền.

Đồng thời, đại biểu đề nghị tiếp tục làm rõ cách hạch toán 23.000 tỷ đồng từ tín dụng chính sách, để trong quá trình tổ chức thực hiện không phát sinh cách tính trùng hoặc nhầm giữa tổng nguồn lực và các cấu phần của nguồn lực.

Đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm, Đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng phát biểu

Dự thảo Nghị quyết quy định các địa phương tự cân đối ngân sách có trách nhiệm bố trí ngân sách địa phương để thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ của Chương trình. Đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm, Đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng cho rằng cần xem xét kỹ quy định này đối với những địa phương sau sắp xếp có sự thay đổi rất lớn về diện tích, dân số và cơ cấu không gian phát triển. Cần phân biệt rõ: Khả năng cân đối ngân sách của toàn địa phương không đồng nhất với mức độ khó khăn của từng vùng bên trong địa phương.

“Một địa phương có khả năng tự cân đối ngân sách không có nghĩa tất cả các địa bàn trong địa phương đều có điều kiện phát triển tương đương nhau. Nếu chỉ căn cứ vào khả năng cân đối ngân sách của toàn tỉnh, thành phố để xác định trách nhiệm bố trí nguồn lực thì có thể dẫn đến nghịch lý: một vùng miền núi vốn đang khó khăn, chỉ vì được sắp xếp vào một đơn vị hành chính có khả năng cân đối ngân sách cao hơn mà mức độ ưu tiên hỗ trợ lại giảm xuống, trong khi điều kiện khó khăn thực tế chưa thay đổi”, đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm chia sẻ từ thực trạng tại Đà Nẵng.

Các đại biểu tham dự Phiên họp

Đại biểu đề nghị, khi xác định trách nhiệm ngân sách và phân bổ nguồn lực, cần tính đồng thời khả năng cân đối của toàn địa phương với diện tích miền núi, số lượng đồng bào dân tộc thiểu số, số xã, thôn đặc biệt khó khăn, mức độ thiếu hụt hạ tầng và dịch vụ cơ bản, điều kiện địa hình, mức độ phân tán dân cư và chi phí thực tế để đưa chính sách đến người dân.

“Thay đổi địa giới hành chính không nên mặc nhiên đồng nghĩa với thay đổi mức độ ưu tiên đối với những địa bàn còn khó khăn, nếu điều kiện khó khăn thực tế chưa thay đổi tương ứng. Do đó, tôi đề nghị điều chỉnh nguyên tắc phân bổ ngân sách theo hướng có cơ chế hỗ trợ một phần ngân sách cho các tỉnh, thành phố tự cân đối ngân sách nhưng có yếu tố đặc thù như diện tích vùng miền núi rộng lớn, đông đồng bào dân tộc thiểu số, có số xã, thôn khó khăn, đặc biệt khó khăn lớn”, đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm đề xuất.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn phát biểu giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm

Phát biểu giải trình, làm rõ về vấn đề này, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nêu rõ, sau khi tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia, nguồn lực thực hiện vẫn giữ nguyên nguồn lực của mỗi chương trình đã được Quốc hội quyết định, với tổng số tiền 808.558 tỷ đồng.

Về mức độ phân bổ và ưu đãi, ngân sách Trung ương sẽ hỗ trợ cho các địa phương không tự cân đối được ngân sách; căn cứ vào mức độ khó khăn, khoảng cách giữa hiện tại và mục tiêu đặt ra; trong đó có ưu tiên đánh giá về tiến độ giải ngân, hiệu quả quản lý sử dụng vốn. Đặc biệt, dự thảo Nghị quyết khẳng định đặc biệt ưu đãi đối với đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi về mức độ hỗ trợ.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn phát biểu giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm

Về đảm bảo chuyển tiếp không gián đoạn, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nêu rõ, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo ngay sau khi Quốc hội ban hành Nghị quyết thống nhất chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia này, Chính phủ sẽ ban hành ngay Nghị quyết của Chính phủ, trên cơ sở tích hợp hơn 50 văn bản hướng dẫn của các bộ, ngành liên quan, đảm bảo có thể triển khai ngay trên thực tế.

Ngay sau đó, sẽ tổ chức hội nghị toàn quốc triển khai Nghị quyết của Quốc hội và Nghị quyết của Chính phủ, trong đó phân công nhiệm vụ rất cụ thể cho các bộ, ngành có liên quan.

Về điều kiện chuyển tiếp, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, dự thảo Nghị quyết quy định rõ, dự toán năm 2026 tiếp tục được triển khai và quyết toán theo quy định. Theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, xây dựng dự toán 2027 cũng theo quy định hiện hành. Bộ Tài chính có trách nhiệm tổng hợp về nguồn lực và báo cáo Thủ tướng Chính phủ, Quốc hội để phân bổ, triển khai kịp thời, đảm bảo việc thực hiện chương trình không bị gián đoạn.